شایستگی مدیران؛ سرمایه پنهان صنعت نفت ایران

صنعت نفت، گاز و پتروشیمی ایران تنها مجموعه‌ای از پالایشگاه‌ها، سکوهای دریایی، خطوط انتقال و مجتمع‌های تولیدی نیست؛ این صنعت ستون فقرات اقتصاد کشور، تأمین‌کننده بخش عمده درآمدهای ارزی و یکی از مهم‌ترین پیشرانه های توسعه صنعتی به شمار می‌رود. طبیعی است که کیفیت مدیریت در چنین صنعتی، صرفاً یک مسئله سازمانی نباشد، بلکه موضوعی مرتبط با امنیت انرژی، بهره‌وری اقتصادی، سرمایه انسانی و منافع ملی باشد.

در سال‌های اخیر، هم‌زمان با افزایش پیچیدگی بازارهای جهانی انرژی، تحول دیجیتال، الزامات زیست‌محیطی و رقابت منطقه‌ای، مفهوم «شایستگی مدیران» نیز دگرگون شده است. اگر در گذشته داشتن سابقه اجرایی برای تصدی مدیریت کافی تلقی می‌شد، امروز معتبرترین دانشگاه‌ها و نهادهای بین‌المللی معتقدند مدیرعامل و اعضای هیأت‌مدیره باید مجموعه‌ای از شایستگی‌های تخصصی، راهبردی، اخلاقی و رهبری را هم‌زمان دارا باشند. به همین دلیل، تأکید اخیر رئیس‌جمهور محترم بر انتخاب مدیران بر پایه شایستگی، تخصص و توانمندی را می‌توان در امتداد همین رویکرد جهانی ارزیابی کرد؛ رویکردی که هدف آن ارتقای کیفیت حکمرانی و افزایش کارآمدی بنگاه‌های اقتصادی است.

شایستگی؛ مفهومی فراتر از تخصص

در ادبیات نوین مدیریت، شایستگی تنها به مدرک دانشگاهی یا سابقه مدیریتی محدود نمی‌شود. گزارش‌های شرکت مالی بین المللی (IFC) ، سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) و موسسه مدیران (Institute of Directors) نشان می‌دهد که مدیران ارشد بنگاه‌های اقتصادی بزرگ باید ترکیبی از دانش، مهارت، تجربه، قضاوت حرفه‌ای، اخلاق، قدرت تصمیم‌گیری و توان رهبری را در اختیار داشته باشند. این نگاه سبب شده است که در شرکت‌های بزرگ انرژی جهان، فرآیند انتخاب مدیرعامل و اعضای هیأت‌مدیره به یکی از دقیق‌ترین و حساس‌ترین فرآیندهای سازمانی تبدیل شود.

بر پایه مطالعات منتشرشده توسط Harvard Business Review و McKinsey، مدیران موفق صنعت انرژی معمولاً در هفت حوزه اصلی شایستگی دارند:

1- شناخت عمیق صنعت و زنجیره ارزش انرژی

2- توان تدوین راهبرد و مدیریت آینده‌نگر

3- تسلط بر اقتصاد، امور مالی و سرمایه‌گذاری

4- پایبندی به اصول حاکمیت شرکتی و اخلاق حرفه‌ای

5- توان رهبری و توسعه سرمایه انسانی

6- شناخت مدیریت ریسک، HSE و پایداری محیط زیست

7- آمادگی برای تحول دیجیتال، هوش مصنوعی و نوآوری

نکته قابل توجه آن است که هیچ‌یک از این مؤلفه‌ها به تنهایی کافی نیست. مدیر موفق، مجموعه‌ای متوازن از این توانمندی‌ها را در اختیار دارد.

تجربه شرکت‌های پیشرو جهان

بررسی ساختار مدیریتی شرکت‌هایی مانند: شرکت ملی نفت امارات (ادنوک)، شرکت ملی نفت عربستان (آرامکو)، قطر انرژی، توتال انرژی، اکوینور نروژ، بی پی و شِل، نشان می‌دهد که موفقیت آنها تنها ناشی از ذخایر عظیم هیدروکربوری نیست؛ بلکه حاصل نظام حرفه‌ای انتخاب، ارزیابی و توسعه مدیران نیز هست.

در این شرکت‌ها، اعضای هیأت‌مدیره از تخصص‌های متنوعی مانند مهندسی، اقتصاد، مالی، حقوق، فناوری، مدیریت ریسک، HSE و منابع انسانی برخوردارند. عملکرد آنان نیز به‌صورت دوره‌ای ارزیابی می‌شود و برنامه‌های جانشین‌پروری، آموزش مستمر و توسعه رهبران آینده، بخشی جدایی‌ناپذیر از نظام حکمرانی شرکت است.

در بسیاری از این بنگاه‌ها، انتصاب مدیرعامل بدون بررسی دقیق سوابق عملکرد، توان رهبری، سلامت حرفه‌ای، مدیریت بحران و قابلیت هدایت سازمان در شرایط پیچیده عملاً امکان‌پذیر نیست. به همین دلیل، تغییر مدیران نیز معمولاً در چارچوب فرآیندهای حرفه‌ای و مبتنی بر شاخص‌های عملکرد انجام می‌شود، نه صرفاً بر اساس ملاحظات مقطعی.

چالش‌های صنعت‌نفت ایران در انتخاب مدیران شایسته

در ایران نیز طی سال‌های گذشته مدیران توانمند و موفق کم نبوده‌اند و بسیاری از پروژه‌های بزرگ صنعت‌نفت و پتروشیمی مرهون تلاش آنان است. با این حال، تجربه جهانی نشان می‌دهد که اتکا به توانمندی افراد، جایگزین وجود یک نظام پایدار شایسته‌سالاری نمی‌شود.

در ایران یکی از چالش‌های مهم، نبود یک چارچوب ملی و شفاف برای احراز شایستگی مدیرعامل و اعضای هیأت‌مدیره در شرکت‌های بزرگ اقتصادی است؛ چارچوبی که معیارهای علمی، تخصصی و مدیریتی را به‌صورت روشن تعریف کند و مبنای انتصاب، ارزیابی و استمرار مسئولیت قرار گیرد.

چالش دیگر، محدود بودن ارزیابی نظام‌مند عملکرد مدیران ارشد است. در بسیاری از شرکت‌های پیشرو جهان، شاخص‌های کلیدی عملکرد و ارزیابی اثربخشی هیأت‌مدیره به‌طور منظم انجام می‌شود و نتایج آن در تصمیم‌گیری‌های بعدی نقش تعیین‌کننده دارد. توسعه چنین سازوکاری در صنعت‌نفت ایران می‌تواند به ارتقای کیفیت حکمرانی و افزایش اعتماد سازمانی کمک کند.

موضوع مهم دیگر، جانشین‌پروری است. سازمان‌های موفق، مدیران آینده را سال‌ها پیش از انتصاب شناسایی، آموزش و ارزیابی می‌کنند تا انتقال مسئولیت بدون وقفه و با حداقل ریسک انجام شود. نبود چنین رویکردی می‌تواند موجب گسست مدیریتی و کاهش سرعت تصمیم‌گیری در مقاطع حساس شود.

بهای سنگین فاصله گرفتن از شایسته‌سالاری

ضعف در نظام شایسته‌سالاری، بیش از آنکه یک مسئله اداری باشد، به یک ریسک راهبردی برای صنعت‌نفت، گاز و پتروشیمی تبدیل می‌شود. تجربه جهانی نشان داده است که تصمیم‌های مدیران ارشد، نه‌تنها بر سودآوری شرکت، بلکه بر ایمنی کارکنان، حفظ محیط‌‌زیست، اعتماد سرمایه‌گذاران، توسعه فناوری و حتی اعتبار بین‌المللی یک بنگاه اقتصادی اثر مستقیم دارد.

مطالعات منتشرشده توسط OECD و McKinsey نشان می‌دهد شرکت‌هایی که از نظام‌های حرفه‌ای انتخاب و ارزیابی مدیران برخوردارند، در شاخص‌هایی مانند بهره‌وری سرمایه، کنترل هزینه‌ها، نوآوری، مدیریت ریسک و ارزش‌آفرینی برای ذی‌نفعان عملکرد بهتری نسبت به سایر شرکت‌ها دارند. این یافته‌ها به‌ویژه در صنایع سرمایه‌بر و پرریسکی مانند نفت،گاز و پتروشیمی اهمیت دو چندان پیدا می‌کند.

در مقابل، هرگاه انتصاب مدیران از معیارهای حرفه‌ای فاصله بگیرد، نخستین پیامد آن در کیفیت تصمیم‌گیری نمایان می‌شود. تصمیم‌های کوتاه‌مدت جایگزین برنامه‌ریزی راهبردی می‌شوند، پروژه‌ها با تأخیر یا افزایش هزینه مواجه می‌شوند، انگیزه نیروهای متخصص کاهش می‌یابد و سازمان به‌ تدریج سرمایه انسانی ارزشمند خود را از دست می‌دهد. در چنین شرایطی، حتی برخورداری از منابع عظیم نفت و گاز نیز تضمین‌کننده موفقیت نخواهد بود.

ایران و رقبای منطقه ای؛ تفاوت در حکمرانی مدیریتی

رقابت امروز صنعت انرژی، رقابت میان مخازن نفت و گاز نیست؛ رقابت میان نظام‌های مدیریتی است.

شرکت‌هایی مانند «آرامکو، ادنوک و قطر انرژی» طی سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در توسعه رهبران آینده، آموزش مدیران، ارزیابی عملکرد، حاکمیت شرکتی و تحول دیجیتال انجام داده‌اند. این شرکت‌ها دریافته‌اند که مزیت رقابتی پایدار، پیش از آنکه در چاه‌های نفت باشد، در کیفیت تصمیم‌هایی است که در جلسات هیأت‌مدیره گرفته می‌شود.

ایران نیز از ظرفیت کم‌نظیری برخوردار است؛ دانشگاه‌های توانمند، مدیران باتجربه، متخصصان برجسته و سرمایه انسانی ارزشمند، پشتوانه‌ای بزرگ برای این صنعت‌نفت ایران هستند. آنچه بیش از هر چیز نیازمند تقویت است، نهادینه‌سازی یک نظام شفاف، پایدار و مبتنی بر شایستگی برای انتخاب، ارزیابی و توسعه مدیران است؛ نظامی که مستقل از تغییرات مقطعی، به یک رویه حرفه‌ای و ماندگار تبدیل شود. چیزی که در حال حاضر وجود ندارد یا در خوشبینانه‌ترین حالت بسیار کمرنگ یا در ابتدای راه است.

نقشه راه آینده

تجربه شرکت‌های موفق جهان نشان می‌دهد که اصلاح نظام مدیریتی، بیش از آنکه به تغییر افراد وابسته باشد، به اصلاح قواعد و فرآیندها وابسته است. بر این اساس، می‌توان چند اقدام کلیدی را در دستور کار قرار داد:

نخست، تدوین چارچوب ملی شایستگی مدیران صنعت‌نفت، گاز و پتروشیمی با مشارکت وزارت نفت، هلدینگ های صنعتی، دانشگاه‌ها، انجمن‌های تخصصی و خبرگان صنعت؛ چارچوبی که معیارهای تخصصی، مدیریتی، اخلاقی و رفتاری را به‌صورت شفاف تعریف کند. موضوعی که اخیرا در وزارت نفت شروع شده است و می تواند کورسوی امیدی برای آینده باشد. اگر چه در هلدینگ های پتروشیمی به دلیل تعدد و تفاوت در رویکردها همچنان مبهم به نظر میرسد.

دوم، تشکیل کمیته‌های مستقل ارزیابی شایستگی برای مدیرعامل و اعضای هیأت‌مدیره، به‌گونه‌ای که فرآیند انتخاب بر پایه شاخص‌های حرفه‌ای، سوابق عملکرد و توان رهبری انجام شود.

سوم، استقرار نظام ارزیابی سالانه عملکرد هیأت‌مدیره و مدیرعامل بر اساس شاخص‌های قابل اندازه‌گیری مانند بهره‌وری، HSE، توسعه سرمایه انسانی، نوآوری، مدیریت ریسک، رضایت ذی‌نفعان و تحقق اهداف راهبردی.

چهارم، سرمایه‌گذاری هدفمند بر جانشین‌پروری؛ به‌گونه‌ای که مدیران آینده سال‌ها پیش از تصدی مسئولیت، در مسیر آموزش، تجربه‌اندوزی و ارزیابی قرار گیرند.

پنجم، توسعه آموزش‌های تخصصی در حوزه‌های حاکمیت شرکتی، رهبری تحول، مدیریت بحران، هوش مصنوعی، تحول دیجیتال، ESG (محیط زیست – جامعه – حکمراتی) و مدیریت پروژه برای مدیران ارشد.

ششم، تقویت تنوع تخصصی در ترکیب هیأت‌مدیره تا تصمیم‌ها با بهره‌گیری از دانش مالی، حقوقی، فنی، HSE، منابع انسانی و فناوری، جامع‌تر و آینده‌نگرانه‌تر اتخاذ شوند.

صنعت‌نفت، گاز و پتروشیمی ایران در آستانه تحولاتی قرار دارد که موفقیت در آنها بیش از هر زمان دیگری به کیفیت مدیریت وابسته است. فناوری‌های نوین، رقابت منطقه‌ای، محدودیت منابع، الزامات زیست‌محیطی و انتظارات روزافزون ذی‌نفعان، مدیریت این صنعت را به مأموریتی پیچیده‌تر از گذشته تبدیل کرده است.

در چنین شرایطی، شایسته‌سالاری دیگر یک انتخاب نیست؛ یک ضرورت راهبردی است. مدیران شایسته، نه‌تنها سرمایه‌های مالی، بلکه سرمایه انسانی، اعتماد سازمانی و اعتبار حرفه‌ای صنعت را حفظ می‌کنند. هرچه فرآیند انتخاب و ارزیابی مدیران علمی‌تر، شفاف‌تر و مبتنی بر معیارهای حرفه‌ای‌تر باشد، احتمال موفقیت پروژه‌های ملی، افزایش بهره‌وری و ارتقای جایگاه ایران در بازار جهانی انرژی نیز بیشتر خواهد شد.

شاید بتوان مهم‌ترین پیام این بحث را در یک جمله خلاصه کرد: آینده صنعت‌نفت را بیش از آنکه منابع زیرزمینی تعیین کند، کیفیت تصمیم‌هایی رقم می‌زند که مدیران امروز بر روی زمین اتخاذ می‌کنند.

دکتر علی قنواتی اصل / از مدیران صنعت پتروشیمی، دکترای محیط زیست، دانش آموخته مدیریت کسب و کار و پژوهشگر حوزه صنعت نفت

منابع:

 OECD. (2023). G20/OECD Principles of Corporate Governance.

 International Finance Corporation (IFC). (2023). Corporate Governance Progression Matrix.

?Harvard Business Review. What Makes an Effective CEO and Board.

 McKinsey & Company. (2024). The State of Organizations.

Institute of Directors (IoD). Director Competency Framework.

 Safety Culture, Energy Institute (UK). Process Safety Leadership.

 World Economic Forum. (2025). The Future of Jobs Report.

 Cadbury Report on Corporate Governance.

 OECD Guidelines on Corporate Governance of State-Owned Enterprises (2024).