آیا واقعا پدیده جوی ـ اقیانوسی ال‌نینو در ۱۴۰۵ خوزستان را در می‌نوردد؟ گزارش ویژه اقلیم، محیط‌‌‌‌زیست و آینده خوزستان

ال‌نینو نه طوفان است، نه موج گرما و نه یک توده هوای عظیم که بتواند به خوزستان «برسد». ال‌نینو یک پدیده اقیانوسی ـ جوی در اقیانوس آرام است که با گرم‌شدن غیرعادی آب‌های سطحی بخش مرکزی و شرقی استوایی اقیانوس آرام آغاز می‌شود و سپس از طریق تغییر الگوهای گردش جو، بارش و دما می‌تواند آب‌وهوای مناطق بسیار دور از خود را تحت تأثیر قرار دهد.

و اما سؤال مهم‌تر: آیا واقعاً در سال ۱۴۰۵ با ال‌نینو روبه‌رو هستیم و آیا خوزستان از آن آسیب خواهد دید؟

پاسخ بخش اول، تقریباً بدون ابهام «بله» است. پاسخ بخش دوم اما «بله یا خیر» ساده‌ای ندارد.

ال‌نینو واقعاً چیست؟

برای فهم ال‌نینو، کافی است اقیانوس آرام را مانند یک مخزن عظیم گرما تصور کنیم. در شرایط معمول، بادهای تجاری (بادهای نسبتاً گسترده‌ای که در نواحی گرمسیری زمین، به ویژه در اطراف استوا، عموماً از شرق به غرب می‌وزند) آب گرم سطحی را به سمت اندونزی و استرالیا می‌رانند. در نتیجه، در بخش غربی اقیانوس آرام آب گرم بیشتری جمع می‌شود.

اما گاهی این نظم به هم می‌خورد. بادها ضعیف می‌شوند یا تغییر می‌کنند و آب گرم به سمت شرق حرکت می‌کند. دمای سطح آب در بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام بالا می‌رود و یک زنجیره واکنش در جو شکل می‌گیرد. این همان چیزی است که دانشمندان آن را El Niño می‌نامند.

در مقابل، لانینا (La Niña) مرحله‌ای تقریباً معکوس است؛ آب‌های مرکزی و شرقی اقیانوس آرام از حالت معمول سردتر می‌شوند و الگوی گردش جو نیز تغییر می‌کند.

این رفت‌ و برگشت میان ال‌نینو، لانینا و حالت خنثی را دانشمندان با نام ENSO یا نوسان جنوبی ال‌نینو می‌شناسند؛ این یکی از مهم‌ترین الگوهای طبیعی تغییرپذیری اقلیم در مقیاس سالانه است.

به زبان ساده، ال‌نینو و لانینا مانند یک «کلید بزرگ اقلیمی» هستند که می‌توانند مسیر برخی الگوهای بارشی و دمایی را در نقاط مختلف جهان تغییر دهند.

نشانه‌های واقعی ال‌نینو در اقیانوس آرام

ناهنجاری دمای سطح آب در اقیانوس آرام استوایی؛ یکی از مهمترین نشانه‌های شکل‌گیری پدیده ال‌نینو در سال 2026

این بار موضوع فقط یک پیش‌بینی کامپیوتری نیست. داده‌های مشاهده‌ای و ماهواره‌ای نیز گرم‌ شدن قابل توجه بخش‌هایی از اقیانوس آرام استوایی را نشان می‌دهند.

بر اساس گزارش مرکز پیش‌بینی اقلیم آمریکا NOAA در ۱۳ اوت ۲۰۲۶(22 مرداد 1405)، دمای سطح آب در بخش شرقی اقیانوس آرام استوایی در برخی مناطق بیش از ۲ درجه سانتی‌گراد بالاتر از میانگین بوده است. شاخص Niño-3.4 در ژوئیه به حدود ۱.۴ درجه سانتی‌گراد و شاخص Niño-1+2 به حدود ۲.۹ درجه سانتی‌گراد رسیده بود. هم‌زمان، گرمایش قابل توجهی در لایه‌های زیرین اقیانوس نیز مشاهده شده است.

این نکته اهمیت زیادی دارد: ال‌نینو فقط روی نقشه هواشناسی دیده نمی‌شود؛ اقیانوس واقعاً در حال تغییر است و جو نیز به این تغییر پاسخ داده است.

داده‌های دمای سطح دریا که NOAA با استفاده از ترکیب داده‌های ماهواره‌ای، کشتی‌ها، شناورها و دیگر مشاهدات اقیانوسی تهیه می‌کند، یکی از پایه‌های اصلی پایش ENSO است.

بنابراین وقتی از «واقعیت ماهواره‌ای» ال‌نینو حرف می‌زنیم، منظور مجموعه‌ای از اندازه‌گیری‌های واقعی اقیانوس و جو است، نه یک شایعه یا صرفاً یک مدل پیش‌بینی.

آیا ال‌نینو در سال ۱۴۰۵ بسیار قوی خواهد بود؟

اینجاست که موضوع جدی‌تر می‌شود.

NOAA در گزارش ۱۳ اوت ۲۰۲۶ (22 مرداد 1405) اعلام کرده است که احتمال وقوع یک ال‌نینوی بسیار قوی در پاییز و زمستان ۲۰۲۷-۲۰۲۶ در نیمکره شمالی کره زمین (جایی که ایران نیز در آن قرار دارد) بیش از ۹۰ درصد برآورد شده است. حتی برای دوره اکتبر تا دسامبر ۲۰۲۶ (اوایل مهر ماه تا اوایل دی ماه 1405)، احتمال وقوع رویدادی با شدت تاریخی، یعنی رویدادی که بتواند از نظر شاخص مربوطه از بسیاری از رویدادهای ثبت‌شده از سال ۱۹۵۰ فراتر رود، حدود ۶۹ درصد اعلام شده است.

سازمان جهانی هواشناسی نیز در تازه‌ترین ارزیابی خود اعلام کرده است که یک ال‌نینوی قوی در حال شکل‌گیری است و انتظار می‌رود در ماه‌های اوت تا اکتبر ۲۰۲۶ (مرداد تا آبان 1405) تقویت شود. این سازمان در عین حال تأکید می‌کند که الگوهای بارش در نقاط مختلف جهان یکسان نخواهد بود.

بنابراین اگر کسی بگوید «ال‌نینو اصلاً وجود ندارد»، با داده‌های فعلی سازگار نیست. اما اگر کسی بگوید «ال‌نینو قطعاً فلان مقدار باران یا خشکسالی را برای خوزستان به ارمغان می‌آورد»، باز هم از نظر علمی بیش از حد مطمئن سخن گفته است.

پس خوزستان چه می‌شود؟

گرد و غبارهای ناتوان کننده جریان زندگی در خوزستان؛ یکی از مهمترین پیامدهای تغییرات اقلیمی

اینجا باید یک اشتباه رایج را کنار بگذاریم.

ال‌نینو مستقیماً خوزستان را هدف نمی‌گیرد.

اثر آن از طریق زنجیره‌ای از ارتباطات جوی و اقیانوسی اتفاق می‌افتد. تغییر دمای اقیانوس آرام می‌تواند محل صعود و نزول هوا، مسیر سامانه‌های بارشی، موقعیت جریان‌ها و دیگر الگوهای بزرگ مقیاس جو را تغییر دهد. این تغییرات در نهایت می‌توانند در خاورمیانه نیز اثر خود را نشان دهند.

اما خوزستان فقط تحت تأثیر ENSO نیست. دریای سرخ، مدیترانه، خلیج فارس، دریای عمان، سامانه‌های بارشی غرب آسیا، الگوهای جوی شمال آفریقا و اروپا و حتی نوسانات دیگر می‌توانند بر وضعیت استان اثر بگذارند.

به همین دلیل است که نمی‌توان گفت «ال‌نینو آمد، پس خوزستان حتماً خشک می‌شود» یا برعکس «ال‌نینو آمد، پس بارندگی شدید خواهیم داشت».

مطالعات اقلیمی درباره ایران نیز نشان می‌دهند که رابطه ENSO با بارش ایران پیچیده و منطقه‌ای است. برخی پژوهش‌ها افزایش بارش در بخش‌هایی از ایران را در شرایط ال‌نینو نشان داده‌اند، در حالی که در مناطق جنوبی ایران می‌توان الگوهای متفاوتی مشاهده کرد. پژوهش‌های جدیدتر نیز بر نقش شدت ال‌نینو، فصل و موقعیت جغرافیایی در شکل‌گیری این پاسخ‌ها تأکید دارند.

چرا خوزستان باید نگران باشد؟

نگرانی اصلی خوزستان الزاماً «خشکسالی مطلق» نیست؛ بلکه تغییر در الگوی آب‌وهوا است.

استان خوزستان هم‌زمان با چند مسئله اقلیمی روبه‌روست: گرمای شدید، تبخیر بالا، فشار بر منابع آب، خشکسالی‌های دوره‌ای، گردوغبار، کاهش تاب‌آوری برخی تالاب‌ها و رودخانه‌ها و وابستگی بخش‌هایی از کشاورزی به منابع آب سطحی و زیرزمینی.

خشکسالی و کاهش منابع آب در خوزستان؛ پیامد دیگر تعییرات اقلیمی

در چنین شرایطی حتی یک تغییر نسبتاً کوچک در زمان‌بندی بارش می‌تواند اهمیت زیادی پیدا کند.

برای مثال ممکن است مجموع بارش یک فصل چندان متفاوت نباشد، اما بارش‌ها به جای چند رویداد آرام و مفید، در چند بارش شدید و کوتاه‌مدت اتفاق بیفتند. در این حالت، ممکن است هم‌زمان با خطر سیلاب، بخش قابل توجهی از آب نیز به‌دلیل رواناب سریع از دست برود.

از سوی دیگر، اگر بخش‌هایی از فصل سرد خشک‌تر از معمول شود، کشاورزی، منابع آب، پوشش گیاهی و تالاب‌ها تحت فشار بیشتری قرار می‌گیرند.

بنابراین برای خوزستان، زمان، شدت و پراکنش بارش گاهی از عدد نهایی بارندگی سالانه مهم‌تر است.

آیا ال‌نینو می‌تواند خوزستان را گرم‌تر کند؟

اینجا نیز باید محتاط بود.

ال‌نینو در مقیاس جهانی معمولاً با افزایش دمای میانگین جهان همراه می‌شود، زیرا اقیانوس و جو در این دوره گرمای بیشتری را در سامانه اقلیمی آزاد می‌کنند. NOAA نیز اعلام کرده است که ژوئیه ۲۰۲۶ (نیمه دوم تیر تا نیمه اول مرداد 1405) در سطح جهانی در شمار گرم‌ترین ژوئیه‌های ثبت‌شده قرار گرفته و دمای سطح اقیانوس‌ها به رکوردی برای این ماه رسیده است.

اما تبدیل این واقعیت جهانی به پیش‌بینی دقیق دمای اهواز، آبادان، دزفول یا سایر شهرهای خوزستان نیازمند مدل‌های منطقه‌ای و داده‌های محلی است.

با این حال، یک نکته روشن است: خوزستان پیش از ال‌نینو نیز در اقلیمی بسیار گرم قرار دارد. بنابراین اگر تغییرات بزرگ مقیاس اقلیمی با روند گرمایش بلندمدت زمین ترکیب شود، فشار گرمایی می‌تواند جدی‌تر شود.

ال‌نینو؛ تهدید یا فرصت برای مدیریت خوزستان؟

پاسخ درست این است: هر دو؛ یعنی هم فرصت است و هم تهدید، اما بیشتر یک هشدار مدیریتی است.

پدیده‌ای مانند ال‌نینو از چند ماه قبل قابل پایش است. همین موضوع به مدیران اجازه می‌دهد به جای واکنش پس از وقوع حادثه، برای سناریوهای مختلف و خصوصاً شرایط اضطراری احتمالی آماده شوند.

مدیریت منابع آب، برنامه‌ریزی کشت، کنترل برداشت از منابع زیرزمینی، آماده‌سازی شبکه‌های زهکشی، مراقبت از رودخانه‌ها و تالاب‌ها و تقویت سامانه‌های هشدار سریع می‌تواند بخشی از این آمادگی باشد.

در بخش کشاورزی نیز بهتر است تصمیم‌ها بر اساس یک پیش‌بینی واحد گرفته نشوند. ترکیب پیش‌بینی‌های فصلی، داده‌های ماهواره‌ای، رصد رطوبت خاک، وضعیت سدها و رودخانه‌ها و پایش مستمر بارش می‌تواند تصویر قابل اعتماد‌تری ارائه دهد.

برای شهرهای خوزستان نیز موضوع گردوغبار اهمیت ویژه دارد. اگر خشکی خاک، کاهش پوشش گیاهی و شرایط باد مناسب هم‌زمان شوند، کانون‌های گردوغبار می‌توانند فعال‌تر شوند؛ هرچند نسبت دادن هر موج گردوغبار به ال‌نینو نیز به‌ تنهایی علمی نیست.

مردم چگونه ال‌نینو و لانینا را به خاطر بسپارند؟

یک راه ساده وجود دارد:

ال‌نینو یعنی اقیانوس آرام استوایی گرم‌تر از معمول؛ لانینا یعنی همان منطقه سردتر از معمول.

اما اثر این دو پدیده در همه جای جهان یکسان نیست.

مثل این است که یک تغییر بزرگ در اقیانوس آرام، صفحه‌ای از دومینوهای اقلیمی را تکان دهد؛ برخی دومینوها در یک منطقه به سمت افزایش بارش می‌افتند و برخی دیگر در نقطه‌ای دیگر به سمت خشکسالی.

بنابراین ال‌نینو «باران‌ساز» یا «خشکسالی‌ساز» مطلق نیست.

آیا باید منتظر یک فاجعه باشیم؟

نه.

آنچه علم امروز می‌گوید، ضرورت آمادگی است، نه ترس.

داده‌های مرداد ۱۴۰۵ نشان می‌دهند که ال‌نینو واقعاً وجود دارد و در حال تقویت است. NOAA احتمال یک رویداد بسیار قوی در پاییز و زمستان ۲۰۲۶ ـ ۲۰۲۷ را بیش از ۹۰ درصد برآورد کرده است. اما همین NOAA تاکید می‌کند که حتی یک ال‌نینوی بسیار قوی نیز الزاماً به معنای وقوع آثار مشخص و قطعی در هر منطقه نیست. چون شدت یک پدیده جهانی با شدت اثر محلی آن یکسان نیست.

برای خوزستان، پیام اصلی این است که باید به جای پرسیدن «آیا ال‌نینو می‌آید؟» سؤال دقیق‌تری مطرح کنیم:

اگر ال‌نینو در ماه‌های آینده قوی بماند، خوزستان برای سناریوهای مختلف بارش، خشکسالی، گرما، سیلاب و گردوغبار چقدر آماده است؟

این پرسش از خود ال‌نینو مهم‌تر است.

خوزستان سرزمین افراط‌های اقلیمی است؛ سرزمینی که هم آب فراوان در رودخانه‌هایش داشته و هم خشکسالی را تجربه کرده، هم با سیلاب‌های بزرگ روبه‌رو شده و هم با گردوغبار و گرمای طاقت‌فرسا.

ال‌نینو ممکن است یکی از مهره‌های این بازی بزرگ اقلیمی باشد، اما تنها مهره نیست.

بنابراین در سال ۱۴۰۵، بهترین واکنش، نه ترس از یک نام علمی، بلکه رصد دقیق، مدیریت هوشمند منابع آب، آمادگی برای سناریوهای مختلف و استفاده از داده‌های ماهواره‌ای و پیش‌بینی‌های فصلی است.

اگر ال‌نینو قوی‌تر شود، خوزستان باید آماده باشد. اگر اثر آن کمتر از انتظار باشد، باز هم این آمادگی هدر نرفته است. زیرا در عصر تغییر اقلیم، آمادگی برای آینده، از پیش‌بینی دقیق آینده مهم‌تر شده است.

پی نوشت:

ال‌نینو (El Niño) واژه‌ای اسپانیایی به معنای «پسر کوچک» یا «کودک» است. ماهیگیران سواحل پرو و اکوادور از گذشته متوجه می‌شدند که در برخی سال‌ها آب اقیانوس آرام در نزدیکی سواحل آنها گرم‌تر می‌شود و ماهی‌ها و شرایط صید تغییر می‌کند. این پدیده معمولاً در حوالی ماه دسامبر، هم‌زمان با جشن میلاد مسیح، رخ می‌داد؛ به همین دلیل آن را «El Niño»، یعنی «کودک»، می‌نامیدند که اشاره‌ای به کودک (عیسی مسیح) داشت.

در مقابل، لا‌نینا (La Niña) در زبان اسپانیایی به معنای «دختر کوچک» است. این نام بعدها برای توصیف مرحله سردتر چرخه ENSO در برابر ال‌نینو به کار رفت. در لانینا، دمای سطح آب بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی معمولاً پایین‌تر از میانگین می‌رود. مردم نواحی پرو و اکوادور می گویند دختر کوچک می آید تا پسر کوچک را آرام کند.

به زبان ساده، می‌توان گفت:

El Niño = پسر کوچک = مرحله گرم اقیانوس آرام

La Niña = دختر کوچک = مرحله سرد اقیانوس آرام

البته این نام‌ها به معنای آن نیست که خودِ «پسر» یا «دختر» عامل تغییرات آب‌وهوایی هستند؛ آنها صرفاً نام‌هایی تاریخی هستند که از فرهنگ و زبان مردم سواحل شرقی اقیانوس آرام وارد ادبیات علمی جهان شده‌اند.

نکته: ال‌نینو و لانینا دو بخش مهم از چرخه ENSO (El Niño–Southern Oscillation) هستند؛ چرخه‌ای طبیعی که می‌تواند الگوهای دما، بارش و باد را در نقاط مختلف جهان تغییر دهد و از مهمترین پدیده های آب و هواشناسی جهان محسوب می‌شوند. 

نویسنده گزارش؛ دکتر علی قنواتی اصل/ از مدیران پتروشیمی، دکترای محیط زیست و دانش آموخته مدیریت کسب و کار و پژوهشگر حوزه صنعت نفت

منابع؛

National Centers for Environmental Information. (2026, August). Assessing the global temperature and precipitation in July 2026. NOAA National Centers for Environmental Information

National Oceanic and Atmospheric Administration, Climate Prediction Center. (2026, August 13). El Niño/Southern Oscillation (ENSO) diagnostic discussion. NOAA Climate Prediction Center

National Oceanic and Atmospheric Administration, National Centers for Environmental Information. (2026). Sea surface temperature – Optimum Interpolation Climate Data Record. NOAA NCEI Sea Surface Temperature Data

International Research Institute for Climate and Society. (2026, July). ENSO forecast. IRI ENSO Forecast

World Meteorological Organization. (2026, June 2). WMO: Prepare for El Niño. World Meteorological Organization

World Meteorological Organization. (2026, August). Strong El Niño expected to intensify as much of world faces above-normal temperatures and major changes in rainfall. World Meteorological Organization – El Niño update

Ahmadi, M., et al. (2019). Iran’s precipitation analysis using synoptic modeling of global teleconnection patterns. Theoretical and Applied Climatology. (ScienceDirect)

Alizadeh, O., et al. (2025). Impact of ENSO on extreme precipitation in Southwest Asia. Global and Planetary Change. (ScienceDirect)

Helali, J., et al. (2026). Analysis of precipitation anomalies in basins of Iran based on ENSO phases and intensities. Journal of Hydrology: Regional Studies. (ScienceDirect)