ایران زیر آفتاب؛ گرمایش جهانی، تهدیدها و فرصت‌های پیش‌روی کشور

جهان در حال گرم‌تر شدن است و برای کشوری مانند ایران که بخش بزرگی از سرزمین آن در اقلیم خشک و نیمه‌خشک قرار دارد، این تغییر می‌تواند بسیار پرهزینه‌تر از بسیاری از مناطق جهان باشد.

اما گرمایش جهانی برای ایران فقط داستان تهدید نیست. در دل همین بحران، فرصت‌هایی برای بازنگری در الگوی مصرف انرژی، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، اصلاح کشاورزی، بازچرخانی آب، توسعه شهرهای تاب‌آور و شکل‌گیری اقتصاد سبز وجود دارد.

مسئله اصلی این است: آیا ایران گرمایش جهانی را صرفاً یک بحران می‌بیند یا می‌تواند آن را به محرکی برای اصلاح مسیر توسعه تبدیل کند؟

وقتی گرما فقط «گرما» نیست

افزایش دمای میانگین زمین تنها به معنای گرم‌تر شدن هوا نیست. افزایش دما می‌تواند چرخه آب، تبخیر، کشاورزی، سلامت انسان، انرژی، تنوع زیستی و حتی زیرساخت‌های شهری را تحت تأثیر قرار دهد.

گزارش‌های علمی IPCC نشان می‌دهند که در مناطق خشک و نیمه‌خشک، گرمای شدید، خشکسالی و گردوغبار از مهم‌ترین مخاطرات اقلیمی هستند و خطر گرمای شدید با ادامه گرمایش افزایش خواهد یافت.

ایران دقیقاً در منطقه‌ای قرار گرفته که از نظر اقلیمی آسیب‌پذیر است. این آسیب‌پذیری البته تنها نتیجه تغییر اقلیم نیست؛ شیوه مصرف آب، الگوی توسعه شهری، کشاورزی، مصرف انرژی و مدیریت منابع طبیعی نیز در شدت پیامدها نقش دارند.

به همین دلیل، نمی‌توان همه مشکلات محیط‌زیستی ایران را به گرمایش جهانی نسبت داد. تغییر اقلیم یک «ضریب تشدیدکننده» است؛ یعنی می‌تواند مشکلاتی را که از قبل وجود داشته‌اند، شدیدتر کند.

آب؛ در خط مقدم

شاید هیچ حوزه‌ای به اندازه آب تحت تأثیر همزمان تغییر اقلیم و مدیریت منابع قرار نگیرد.

افزایش دما به معنای افزایش تبخیر و نیاز آبی بیشتر گیاهان است. اگر بارش کاهش یابد یا زمان و شکل بارش تغییر کند، فشار بر منابع آب سطحی و زیرزمینی افزایش خواهد یافت.

برای ایران، این مسئله اهمیت مضاعف دارد. خشک‌شدن تالاب‌ها، کاهش جریان رودخانه‌ها، افت سطح آب‌های زیرزمینی، فرونشست زمین و افزایش گردوغبار، زنجیره‌ای از پیامدهایی هستند که می‌توانند یکدیگر را تقویت کنند.

IPCC نیز درباره منطقه و ایران به چالش‌هایی همچون خشکسالی، موج گرما، کمبود آب و تأثیر بر تولید غذا اشاره کرده است.

بنابراین، مقابله با گرمایش جهانی در ایران بدون اصلاح حکمرانی آب تقریباً غیرممکن است.

کشاورزی؛ صنعت دیگری که باید تغییر کند

کشاورزی ایران یکی از بخش‌هایی است که هم از تغییر اقلیم آسیب می‌بیند و هم می‌تواند بخشی از راه‌حل باشد.

افزایش دما، کاهش دسترسی به آب و تغییر الگوی بارش می‌تواند بهره‌وری بسیاری از محصولات را کاهش دهد. مطالعات IPCC نشان می‌دهد که ترکیب افزایش دما و خشک‌شدن در بخش‌هایی از مناطق مدیترانه‌ای، اثرات منفی قابل توجهی بر عملکرد محصولات کشاورزی ایجاد کرده است.

در چنین شرایطی، آینده کشاورزی ایران الزاماً به معنای کشاورزی بیشتر نیست؛ بلکه به معنای کشاورزی هوشمندتر است.

انتقال از محصولات پرآب‌بر به محصولات سازگارتر با اقلیم، توسعه آبیاری دقیق، استفاده از داده‌های هواشناسی، کاهش تبخیر، استفاده مجدد از آب و افزایش بهره‌وری به جای افزایش سطح زیرکشت، بخشی از مسیر آینده است.

در واقع، ممکن است مهم‌ترین تحول کشاورزی ایران در دهه‌های آینده نه افزایش تولید، بلکه تولید بیشتر با آب کمتر باشد.

شهرهای ایران؛ قربانیان خاموش گرمای شدید

شهرها نیز در برابر گرمایش جهانی آسیب‌پذیرند.

ساختمان‌های متراکم، آسفالت، ترافیک، کمبود فضای سبز و کاهش پوشش طبیعی باعث ایجاد پدیده «جزیره گرمایی شهری» می‌شوند. در چنین شرایطی، دمای برخی مناطق شهری می‌تواند به شکل محسوسی بالاتر از مناطق پیرامونی باشد

این موضوع فقط یک مسئله زیباشناختی نیست. گرمای شدید می‌تواند مصرف برق برای سرمایش را افزایش دهد، فشار بیشتری بر شبکه انرژی وارد کند و سلامت گروه‌های حساس را تهدید کند.

از این منظر، توسعه فضای سبز شهری، درختان سازگار با اقلیم، بام‌های سبز، مصالح با بازتاب حرارتی مناسب، سایه‌اندازی شهری، حمل‌ونقل عمومی و طراحی ساختمان‌های کم‌مصرف، دیگر اقدامات لوکس نیستند.

جنوب ایران و مسئله‌ای به نام دریا

برای کشوری با هزاران کیلومتر ساحل در شمال و جنوب، تغییرات اقلیمی یک پیامد مهم دیگر نیز دارد: افزایش آسیب‌پذیری مناطق ساحلی.

افزایش سطح آب دریا، فرسایش ساحلی، نفوذ آب شور و تغییر شرایط اکوسیستم‌های ساحلی می‌تواند بر شهرها، تأسیسات صنعتی، کشاورزی و منابع آب شیرین اثر بگذارد.

در جنوب ایران، اهمیت این موضوع دوچندان است؛ زیرا بخش قابل توجهی از زیرساخت‌های نفت، گاز و پتروشیمی در نزدیکی خلیج فارس مستقر شده‌اند.

بنابراین، آینده توسعه صنعتی مناطق ساحلی باید با یک سؤال جدید همراه باشد: آیا زیرساختی که امروز احداث می‌کنیم، در برابر شرایط اقلیمی چند دهه آینده نیز تاب‌آور خواهد بود؟

این پرسش باید از مرحله طراحی پروژه وارد مطالعات امکان‌سنجی شود، نه زمانی که پروژه ساخته شده و با پیامدهای اقلیمی مواجه شده است.

نفت و گاز؛ تهدید یا فرصت؟

برای ایران، بحث گرمایش جهانی بدون پرداختن به انرژی ناقص است.

اقتصاد ایران همچنان به نفت و گاز وابستگی بالایی دارد و در عین حال، انرژی یکی از مهم‌ترین منابع انتشار گازهای گلخانه‌ای محسوب می‌شود.

اما تحول اقلیمی جهان الزاماً به معنای پایان فوری صنعت نفت و گاز نیست. معنای آن تغییر تدریجی قواعد بازی است.

کاهش شدت مصرف انرژی، افزایش بهره‌وری نیروگاه‌ها، کاهش انتشار متان، جلوگیری از سوزاندن گازهای همراه نفت، بهبود راندمان صنایع، توسعه فناوری‌های کم‌کربن و حرکت به سمت انرژی‌های تجدیدپذیر می‌تواند همزمان یک سیاست محیط‌زیستی و اقتصادی باشد.

اینجاست که مفهوم «گذار انرژی» برای ایران اهمیت پیدا می‌کند.

خورشید؛ فرصت طلایی ایران

شاید یکی از مهم‌ترین پارادوکس‌های اقلیمی ایران این باشد که کشوری که از گرمایش جهانی آسیب می‌بیند، همزمان از یکی از بزرگ‌ترین ظرفیت‌های طبیعی برای تولید انرژی خورشیدی برخوردار است.

اسناد ملی ایران در چارچوب کنوانسیون تغییر اقلیم نیز بر ظرفیت کشور در انرژی‌های تجدیدپذیر از جمله خورشیدی، بادی و زمین‌گرمایی تأکید کرده‌اند.

این ظرفیت می‌تواند به یک مزیت اقتصادی تبدیل شود.

توسعه نیروگاه‌های خورشیدی، سامانه‌های خورشیدی پشت‌بامی، ذخیره‌سازهای انرژی، شبکه‌های هوشمند و ترکیب انرژی خورشیدی با صنعت می‌تواند بخشی از فشار بر شبکه برق را کاهش دهد.

در کشوری که همزمان با رشد تقاضای برق با بحران آب نیز مواجه است، انرژی خورشیدی یک مزیت دیگر هم دارد: برخلاف بسیاری از نیروگاه‌های حرارتی، وابستگی بسیار کمتری به مصرف آب برای تولید برق دارد.

اقتصاد سبز؛ فرصت پنهان بحران

گرمایش جهانی تنها تهدیدی برای محیط‌زیست نیست؛ بازارهای جدیدی نیز ایجاد می‌کند.

تجهیزات انرژی خورشیدی، ذخیره‌سازی برق، ساختمان‌های کم‌مصرف، خودروهای برقی، حمل‌ونقل پاک، مدیریت پسماند، تصفیه و بازچرخانی آب، کشاورزی هوشمند، فناوری‌های کاهش انتشار و خدمات مشاوره اقلیمی، بخشی از اقتصاد سبز آینده خواهند بود.

کشوری که زودتر برای این بازارها آماده شود، تنها هزینه‌های اقلیمی خود را کاهش نمی‌دهد؛ بلکه می‌تواند صاحب فناوری، نیروی انسانی متخصص و بازار جدید شود.

از این منظر، محیط‌زیست نباید صرفاً به عنوان محدودیتی برای صنعت دیده شود. محیط‌زیست می‌تواند محرک شکل‌گیری صنایع جدید باشد.

‏ESG و تغییر قواعد کسب‌وکار

تحولات جهانی در حوزه سرمایه‌گذاری نیز نشان می‌دهد که موضوعات محیط‌زیستی، اجتماعی و حکمرانی یا ESG به تدریج از حاشیه تصمیم‌های اقتصادی به متن آن منتقل شده‌اند.

سرمایه‌گذاران و بازارهای جهانی بیش از گذشته به میزان انتشار، ریسک‌های اقلیمی، مصرف آب، زنجیره تأمین و تاب‌آوری شرکت‌ها توجه می‌کنند.

برای شرکت‌های ایرانی، به‌خصوص شرکت‌های بزرگ نفت، گاز، پتروشیمی، فولاد، معدن و سیمان، این تغییر می‌تواند هم تهدید و هم فرصت باشد.

تهدید از آن جهت که بنگاه‌های فاقد برنامه اقلیمی ممکن است در آینده با هزینه‌های بالاتر، محدودیت بازار یا دشواری دسترسی به سرمایه مواجه شوند؛ و فرصت از آن جهت که شرکت‌هایی که زودتر به سمت بهره‌وری انرژی، کاهش انتشار، مدیریت آب و گزارش‌دهی شفاف حرکت کنند، آمادگی بیشتری برای حضور در اقتصاد آینده خواهند داشت.

سازگاری؛ حلقه‌ای که نباید فراموش شود

گاهی در بحث تغییر اقلیم، تمام توجه به کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای معطوف می‌شود. اما برای کشوری مانند ایران، «سازگاری» اهمیت بسیار زیادی دارد.

حتی اگر جهان از امروز مسیر انتشار را به شکل جدی تغییر دهد، بخشی از تغییرات اقلیمی آینده اجتناب‌ناپذیر خواهد بود.

بنابراین ایران باید همزمان دو مسیر را دنبال کند: کاهش آسیب‌پذیری در برابر تغییرات اقلیمی و کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای.

ساخت شهرهای تاب‌آور، اصلاح الگوی مصرف آب، حفاظت از تالاب‌ها، توسعه کشاورزی سازگار با اقلیم، مدیریت بحران گرما و خشکسالی، حفاظت از سواحل و مقاوم‌سازی زیرساخت‌های حیاتی باید به بخش جدایی‌ناپذیر برنامه‌های توسعه تبدیل شوند.

فرصت تاریخی ایران

گرمایش جهانی شاید یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های قرن بیست‌ویکم باشد، اما برای ایران یک پیام مهم دیگر نیز دارد: مدل توسعه گذشته دیگر الزاماً پاسخگوی آینده نیست.

اقتصادی که انرژی زیادی مصرف می‌کند، آب زیادی مصرف می‌کند و هزینه‌های محیط‌زیستی آن در محاسبات اقتصادی دیده نمی‌شود، در جهان آینده با چالش بیشتری روبه‌رو خواهد شد.

در مقابل، توسعه‌ای که بر بهره‌وری، انرژی‌های تجدیدپذیر، فناوری، اقتصاد چرخشی، مدیریت منابع آب، حمل‌ونقل پاک و زیرساخت‌های تاب‌آور استوار باشد، می‌تواند حتی از دل بحران فرصت ایجاد کند.

ایران از یک سو با گرمای بیشتر، خشکسالی، کمبود آب، فشار بر کشاورزی، آسیب به اکوسیستم‌ها و تهدید مناطق ساحلی روبه‌روست؛ اما از سوی دیگر، سرزمینی با ظرفیت بالای خورشیدی و بادی، نیروی انسانی متخصص، زیرساخت صنعتی گسترده و امکان توسعه بازارهای جدید سبز است.

بنابراین پرسش اصلی دیگر این نیست که «آیا گرمایش جهانی به ایران آسیب می‌زند یا نه؟»

پرسش مهم‌تر این است که ایران چگونه می‌خواهد با این تغییر سازگار شود و آیا می‌تواند از فشار اقلیمی، فرصتی برای اصلاح اقتصاد و توسعه پایدار بسازد؟

گرمایش جهانی دیر یا زود بر تصمیم‌های اقتصادی، صنعتی و اجتماعی ایران اثر خواهد گذاشت. انتخاب اما همچنان در اختیار ماست: می‌توانیم منتظر بمانیم تا بحران، هزینه تغییر را به ما تحمیل کند؛ یا از امروز تغییر را به یک تصمیم آگاهانه تبدیل کنیم.

آینده محیط‌زیست ایران فقط به میزان بارندگی یا افزایش دما وابسته نیست؛ به کیفیت تصمیم‌هایی وابسته است که امروز درباره آب، انرژی، شهر، صنعت و طبیعت می‌گیریم.

دکتر علی قنواتی اصل / از مدیران پتروشیمی، دکترای محیط زیست و دانش آموخته مدیریت کسب و کار و پژوهشگر حوزه صنعت نفت

منابع:

Intergovernmental Panel on Climate Change. (2018). Global warming of 1.5°C. IPCC. (IPCC)

Intergovernmental Panel on Climate Change. (2022). Climate change 2022: Impacts, adaptation and vulnerability. Cambridge University Press. (IPCC)

Intergovernmental Panel on Climate Change. (2022). Climate change 2022: Impacts, adaptation and vulnerability—Regional fact sheet: Asia. IPCC. (IPCC)

Intergovernmental Panel on Climate Change. (2018). Vulnerability of Iran to climate change and future impacts. IPCC. (IPCC)

Islamic Republic of Iran. (n.d.). Iran initial national communication to the United Nations Framework Convention on Climate Change. UNFCCC. (unfccc.int)

Islamic Republic of Iran. (n.d.). Third national communication under the United Nations Framework Convention on Climate Change. UNFCCC. (unfccc.int)

World Bank. (2025). Climate and health risk index: Tracking climate change risk to health across national and subnational levels to prioritize adaptation investment. World Bank. (documents1.worldbank.org)

World Bank. (n.d.). Climate-smart agriculture. World Bank. (worldbank.org)