آب خوزستان در آزمون تاب‌آوری؛ غدیر چگونه نبض آبرسانی استان را حفظ می‌کند؟

از وابستگی شهرهای خوزستان به رودخانه‌ها تا توسعه شبکه‌های انتقال آب؛ تشریح عملکرد طرح غدیر در شرایط بحرانی، ضرورت نوسازی زیرساخت‌ها و هشدار درباره مصرف بی‌رویه آب شرب

از وابستگی شهرهای خوزستان به رودخانه‌ها تا توسعه شبکه‌های انتقال آب؛ تشریح عملکرد طرح غدیر در شرایط بحرانی، ضرورت نوسازی زیرساخت‌ها و هشدار درباره مصرف بی‌رویه آب شرب

به گزارش پایگاه خبری تحلیلی پترو برتر، آب در خوزستان صرفاً یک موضوع خدماتی و زیرساختی نیست؛ بلکه مسئله‌ای راهبردی است که با امنیت زیستی، سلامت عمومی، توسعه اقتصادی و پایداری اجتماعی استان ارتباط مستقیم دارد. استانی که از ظرفیت‌های گسترده منابع آبی برخوردار است، سال‌هاست با چالش‌هایی نظیر کاهش کیفیت منابع آب، خشکسالی، افت سطح آب‌های زیرزمینی، فرسودگی شبکه‌های انتقال و توزیع و افزایش فشار بر تأسیسات آبرسانی مواجه است. در چنین شرایطی، طرح آبرسانی غدیر به‌عنوان یکی از مهم‌ترین پروژه‌های زیرساختی خوزستان، نقشی تعیین‌کننده در تأمین آب شرب شهرها و روستاهای استان ایفا می‌کند.

داود حری، مدیرعامل شرکت آب غدیر خوزستان، در تشریح مأموریت این شرکت، با اشاره به تفکیک وظایف دستگاه‌های متولی آب در استان اظهار کرد: فرآیند تأمین و انتقال آب خام، تصفیه و پالایش و در نهایت توزیع آب شرب، بخش‌های مختلف زنجیره آبرسانی را تشکیل می‌دهند.

به گفته وی، تأمین و انتقال آب در چارچوب وظایف سازمان آب و برق خوزستان قرار دارد و شرکت‌های متولی آبفا مسئولیت تصفیه و توزیع آب را بر عهده دارند. این تفکیک وظایف نشان می‌دهد که پایداری آب شرب تنها به وجود منابع آبی وابسته نیست، بلکه هماهنگی مستمر میان مجموعه‌های اجرایی و زیرساختی نیز از الزامات آن است.

تغییر الگوی تأمین آب؛ چرا غدیر ضرورت پیدا کرد؟

حری با اشاره به اینکه بخش قابل توجهی از منابع تأمین آب شهرهای خوزستان در گذشته از رودخانه‌ها و چاه‌های زیرزمینی بوده است، گفت: کاهش منابع آب زیرزمینی و افت کیفیت آب چاه‌ها در پی خشکسالی‌های سال‌های گذشته، ضرورت تغییر الگوی تأمین آب را افزایش داد. از سوی دیگر، کاهش کمی و کیفی آب رودخانه‌های کارون و کرخه نیز شرایطی ایجاد کرد که ادامه اتکای برخی شهرها به منابع سنتی با محدودیت‌های جدی مواجه شد. در چنین بستری، طرح آبرسانی غدیر در دهه ۸۰ کلید خورد و مراحل اولیه آن با هدف تأمین آب شهرهای آبادان و خرمشهر آغاز شد.

امروز رودخانه دز به‌عنوان منبع اصلی تأمین آب طرح غدیر شناخته می‌شود؛ انتخابی که در کنار توسعه خطوط انتقال، امکان تأمین پایدارتر آب برای بخش گسترده‌ای از استان را فراهم کرده است. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر نمایان می‌شود که بدانیم تغییرات کیفیت آب یک رودخانه می‌تواند مستقیماً بر عملکرد تأسیسات برداشت و تصفیه اثر بگذارد. با این حال، آنچه طرح غدیر را از یک پروژه انتقال آب معمولی متمایز می‌کند، برخورداری از منابع و مسیرهای جایگزین برای مدیریت شرایط اضطراری است.

پدافند غیرعامل؛ آزمون واقعی تاب‌آوری شبکه آبرسانی

یکی از مهم‌ترین بخش‌های اظهارات مدیرعامل شرکت آب غدیر، تشریح وضعیت تأمین آب در روزهایی بود که کیفیت آب رودخانه دز با افزایش شدید کدورت مواجه شده است. حری اعلام کرد با وجود بروز این شرایط و توقف موقت برداشت از برخی تأسیسات وابسته به رودخانه دز، روند آبرسانی غدیر با اختلال جدی مواجه نشده است. استفاده از منابع جایگزین، از جمله چاه‌های موجود و ظرفیت‌های پیش‌بینی‌شده در شبکه، امکان تداوم تأمین آب را فراهم کرده است. این اتفاق نمونه‌ای از اهمیت طراحی شبکه‌های آبرسانی با رویکرد پدافندی و کاهش وابستگی به یک منبع واحد است.

در بخش دیگری از این طرح، ظرفیت استفاده از منابع جایگزین در شرایط اضطراری نیز مورد توجه قرار گرفته است. به گفته حری، بخشی از ظرفیت‌های شبکه انتقال و کانال‌های موجود که اساساً برای مصارف دیگر طراحی شده‌اند، می‌توانند در شرایط بحرانی به کمک تأمین آب شرب بیایند. این ظرفیت‌ها نشان می‌دهد که پدافند غیرعامل در صنعت آب صرفاً به احداث تأسیسات جدید محدود نمی‌شود، بلکه بهره‌گیری هوشمندانه از زیرساخت‌های موجود و پیش‌بینی سناریوهای جایگزین نیز بخشی از آن است.

غدیر؛ طرحی فراتر از یک پروژه انتقال آب

بر اساس اعلام مدیرعامل شرکت آب غدیر خوزستان، این طرح با هدف آبرسانی به ۲۵ شهر و ۶۰۰ روستا طراحی شده است؛ اما در حال حاضر، ۱۶ شهر و بیش از ۶۵۰ روستا از ظرفیت آن بهره‌مند هستند. این ارقام از توسعه دامنه خدمات‌رسانی طرح حکایت دارد. با این حال، همچنان تعدادی از شهرهای استان در انتظار تکمیل بخش‌های باقی‌مانده پروژه هستند و پیشرفت بخش‌های مختلف اجرایی نیز در محدوده ۵۵ تا ۵۸ درصد اعلام شده است. تحقق اهداف نهایی این پروژه، بیش از هر چیز به تأمین و تخصیص به‌موقع منابع مالی و تداوم عملیات اجرایی وابسته است.

یکی از شاخص‌های مهم در ارزیابی عملکرد طرح غدیر، ظرفیت انتقال آب است. حری ظرفیت فعلی انتقال را حدود ۱۳ مترمکعب در ثانیه اعلام کرد و گفت هدف‌گذاری نهایی پروژه، افزایش این ظرفیت به حدود ۲۴ مترمکعب در ثانیه است. این افزایش ظرفیت می‌تواند امکان پوشش جمعیت بیشتری از استان، تقویت پایداری شبکه و پاسخگویی بهتر به نیاز شهرهای تحت پوشش را فراهم کند. در کنار این موضوع، تکمیل تصفیه‌خانه‌های مرکزی، توسعه خطوط انتقال، احداث مخازن متعادل‌کننده و بهره‌برداری از ایستگاه‌های جدید از جمله ضرورت‌های تکمیل طرح به شمار می‌روند.

در همین چارچوب، طرح‌های مکملی نیز برای پوشش جغرافیایی گسترده‌تر استان در حال اجرا یا برنامه‌ریزی هستند. طرح آبرسانی جنوب، بخشی از نیاز مناطق جنوب شرقی خوزستان را از طریق انتقال آب از بالادست رودخانه کارون تأمین می‌کند. همچنین طرح آبرسانی فدک با هدف تأمین آب مناطق شمال شرقی استان آغاز شده است. به اعتقاد حری، تکمیل این طرح‌ها می‌تواند زمینه قرار گرفتن بخش عمده‌ای از شهرها و روستاهای خوزستان در شبکه‌های یکپارچه آبرسانی را فراهم کند؛ موضوعی که از منظر عدالت در دسترسی به آب شرب اهمیت ویژه‌ای دارد.

نقشه وابستگی شهرها به غدیر؛ از دشت آزادگان تا اهواز

بررسی وضعیت شهرهای تحت پوشش نشان می‌دهد میزان وابستگی مناطق مختلف به طرح غدیر یکسان نیست. مدیرعامل شرکت آب غدیر اعلام کرد در حال حاضر تأمین آب شرب دشت آزادگان به‌طور کامل به این طرح وابسته است. در شادگان نیز حدود ۸۵ درصد آب مورد نیاز از طریق غدیر تأمین می‌شود و بخش باقی‌مانده، متناسب با شرایط کیفی رودخانه کارون، از منابع دیگر برداشت می‌شود. این ارقام بیانگر جایگاه راهبردی غدیر در تأمین آب مناطق غربی و جنوبی استان است.

در اهواز نیز سهم طرح غدیر در تأمین آب شرب حدود ۷۰ درصد اعلام شده است. این موضوع اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا اهواز به‌عنوان مرکز استان، از نظر جمعیتی و زیرساختی یکی از مهم‌ترین نقاط مصرف آب در خوزستان محسوب می‌شود. در کنار غدیر، منابع دیگری نیز برای تأمین آب این کلان‌شهر مورد استفاده قرار می‌گیرند. در آبادان و خرمشهر نیز بخشی از آب مورد نیاز از طریق شبکه غدیر و بخشی از منابع محلی تأمین می‌شود. این ترکیب منابع، اگرچه انعطاف‌پذیری شبکه را افزایش می‌دهد، اما ضرورت مدیریت کیفیت و کمیت منابع مختلف را نیز دوچندان می‌کند.

۳۸۱ میلیون مترمکعب آب در سال؛ مسئله فقط تولید نیست

یکی از اعداد قابل تأمل در اظهارات حری، حجم آب پمپاژشده در شبکه آبرسانی است. وی اعلام کرد سالانه حدود ۳۸۱ میلیون مترمکعب آب در این مجموعه پمپاژ می‌شود؛ رقمی که به معنای انتقال بیش از یک میلیون مترمکعب آب در شبانه‌روز است. چنین ظرفیتی نشان می‌دهد مدیریت تأسیسات، نگهداری خطوط انتقال و کاهش تلفات در شبکه، تا چه اندازه در پایداری خدمات‌رسانی اهمیت دارد. در واقع، توسعه ظرفیت انتقال بدون توجه به نگهداری و بهره‌وری زیرساخت‌ها نمی‌تواند به‌تنهایی تضمین‌کننده امنیت آبی استان باشد.

حری در همین زمینه بر تفاوت میان احداث پروژه و نگهداری از آن تأکید کرد. به گفته وی، در حوزه آب نیز مانند بسیاری از پروژه‌های عمرانی، افتتاح و بهره‌برداری از طرح‌ها بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرد، در حالی که بخش مهمی از پایداری خدمات به تعمیرات، نگهداری مستمر و افزایش بهره‌وری تأسیسات وابسته است. صدور صدها دستورکار مکانیکی و الکتریکی برای حفظ پایداری شبکه در یک سال، نمونه‌ای از فعالیت‌هایی است که شاید کمتر در معرض توجه افکار عمومی قرار بگیرند، اما نبود آن‌ها می‌تواند در کوتاه‌ترین زمان، مشکلات جدی در تأمین آب شهروندان ایجاد کند.

مصرف بی‌رویه؛ حلقه مغفول مدیریت بحران آب

یکی از بخش‌های مهم و قابل تأمل این اظهارات، موضوع سرانه مصرف آب در برخی مناطق خوزستان است. حری با اشاره به اعداد مطرح‌شده در مقایسه با استانداردهای مصرف، میزان مصرف ثبت‌شده در دشت آزادگان را بسیار بالاتر از الگوی متعارف و در برخی محاسبات بیش از هزار لیتر به ازای هر نفر در شبانه‌روز عنوان کرد. وی همچنین میزان مصرف در شادگان را حدود ۸۵۰ تا ۹۰۰ لیتر اعلام کرد. البته این ارقام صرفاً به مصرف مستقیم خانوار محدود نمی‌شوند و باید با در نظر گرفتن شرایط شبکه، تلفات، نحوه توزیع و سایر عوامل مؤثر تحلیل شوند؛ با این حال، بزرگی این اعداد ضرورت بررسی دقیق و کارشناسی الگوی مصرف را نشان می‌دهد.

مدیرعامل شرکت آب غدیر همچنین با اشاره به تفاوت استانداردهای مصرف در جهان و ایران، رقم حدود ۱۳۲ لیتر در شبانه‌روز را به‌عنوان یکی از معیارهای مطرح‌شده جهانی و حدود ۲۳۵ لیتر را به‌عنوان استاندارد مورد اشاره در ایران بیان کرد. نکته مهم در این مقایسه آن است که ارقام اعلام‌شده درباره میزان آب منتقل‌شده یا مصرف ثبت‌شده در شبکه را نباید بدون تفکیک تلفات و مصارف واقعی، مستقیماً با سرانه مصرف خانگی مقایسه کرد. برای رسیدن به تصویر دقیق‌تر، انتشار آمار تفکیکی تولید، انتقال، تلفات شبکه و مصرف نهایی شهروندان ضروری است.

حری در تشریح بخشی از چالش‌های فرهنگی مصرف آب، به باز بودن دائمی شیرهای آب در برخی مناطق روستایی، استفاده از آب شرب برای آبیاری باغچه‌ها و باغ‌ها و نبود تجهیزات ساده کنترل جریان آب اشاره کرد. به گفته وی، در برخی روستاها حتی نبود شیر آب در محل برداشت، موجب هدررفت قابل توجه منابع و کاهش فشار شبکه می‌شود. این مسئله نشان می‌دهد که توسعه زیرساخت‌های آبرسانی، بدون اصلاح الگوی مصرف و فرهنگ‌سازی عمومی، نمی‌تواند به نتیجه مطلوب برسد. رسانه‌ها، دهیاران، شوراهای محلی و نهادهای آموزشی می‌توانند در این زمینه نقش مؤثری ایفا کنند.

نیروی انسانی؛ سرمایه پنهان پایداری آب خوزستان

بخش دیگری از اظهارات حری به تلاش نیروهای عملیاتی و فنی در شرایط دشوار اختصاص داشت. وی با اشاره به فعالیت شبانه‌روزی کارکنان در جریان جنگ ۱۲ روزه، از حضور نیروهای عملیاتی در شرایط پرخطر و استمرار خدمات‌رسانی سخن گفت. به گفته وی، بخشی از فعالیت‌های تعمیراتی و عملیاتی در شرایطی انجام شده که تهدیدات امنیتی و فشارهای محیطی، فعالیت عادی تأسیسات را دشوار کرده بود. این تجربه بار دیگر نشان داد که تاب‌آوری زیرساخت‌های حیاتی تنها به تجهیزات و فناوری وابسته نیست و نیروی انسانی متخصص، متعهد و آماده‌به‌کار، یکی از مهم‌ترین ارکان آن محسوب می‌شود.

وی همچنین به عملیات‌های دشوار تعمیر خطوط انتقال در شرایط آب‌وهوایی نامساعد اشاره کرد؛ عملیاتی که گاهی مستلزم حضور مستقیم نیروها در آب سرد و انجام تعمیرات اضطراری برای جلوگیری از اختلال در آبرسانی است. این شرایط، ضرورت توجه جدی‌تر به ایمنی شغلی، تجهیزات حفاظتی، حمایت‌های رفاهی و جبران خدمات نیروهای عملیاتی را برجسته می‌کند. کارکنانی که در پشت صحنه شبکه آبرسانی فعالیت می‌کنند، در واقع حافظان یکی از حیاتی‌ترین خدمات عمومی هستند و توجه به وضعیت معیشتی و ایمنی آنان باید بخشی از سیاست‌های مدیریتی صنعت آب باشد.

آب خوزستان؛ ضرورت عبور از مدیریت مقطعی به حکمرانی پایدار

مجموع اظهارات مدیرعامل شرکت آب غدیر خوزستان یک واقعیت مهم را آشکار می‌کند: مسئله آب استان را نمی‌توان صرفاً با احداث خطوط انتقال و افزایش ظرفیت پمپاژ حل کرد. پایداری آب شرب به مجموعه‌ای از عوامل وابسته است؛ از حفاظت منابع و کنترل کیفیت آب رودخانه‌ها گرفته تا تکمیل طرح‌های نیمه‌تمام، نوسازی شبکه‌های فرسوده، مدیریت مصرف، کاهش هدررفت و تأمین منابع مالی پایدار. در این میان، هماهنگی میان سازمان آب و برق، شرکت‌های آبفا، شرکت آب غدیر و سایر دستگاه‌های مسئول، ضرورتی انکارناپذیر است.

از سوی دیگر، نقش رسانه‌ها در این حوزه نباید به انتشار اخبار افتتاح پروژه‌ها یا گزارش قطعی و شکستگی خطوط محدود شود. رسانه تخصصی باید بتواند علاوه بر انعکاس اقدامات انجام‌شده، درباره میزان پیشرفت پروژه‌ها، سرنوشت اعتبارات، کیفیت خدمات، میزان هدررفت آب و وضعیت زیرساخت‌ها مطالبه‌گری کند. همان‌گونه که حری نیز بر اهمیت دیده‌شدن فعالیت‌های حوزه نگهداری و بهره‌برداری تأکید داشت، توجه رسانه‌ای به اقدامات پیشگیرانه و عملکرد واقعی شبکه می‌تواند به افزایش اعتماد عمومی و شفافیت مدیریتی کمک کند.

در نهایت، طرح آبرسانی غدیر را باید یکی از ستون‌های اصلی امنیت آب شرب خوزستان دانست؛ پروژه‌ای که توانسته بخش مهمی از نیاز شهرها و روستاهای استان را پوشش دهد و در شرایط دشوار نیز ظرفیت‌های جایگزین خود را به نمایش بگذارد. با این حال، فاصله میان اهداف طراحی‌شده و وضعیت فعلی، ضرورت تسریع در تکمیل طرح و تأمین اعتبارات را یادآوری می‌کند. خوزستان برای عبور از چالش‌های آبی آینده، بیش از هر زمان دیگری به مدیریت علمی، سرمایه‌گذاری پایدار، نگهداری اصولی زیرساخت‌ها و مشارکت مردم نیاز دارد. امنیت آب شرب زمانی محقق می‌شود که آب نه‌تنها به شبکه برسد، بلکه با کیفیت مناسب، بدون وقفه و با کمترین میزان هدررفت به دست همه شهروندان برسد.