راهبردهای توسعه صنعت پتروشیمی در ایران

صنعت پتروشیمی انرژی‌بر است، به سرمایه‌گذاری بالایی نیاز دارد و به نسبت حجم سرمایه‌گذاری اشتغالزایی پایینی ایجاد می‌کند. توسعه صنعت پتروشیمی، با هدف صادرات پایدار نبوده و نمی‌تواند رشد اقتصادی یک کشور را تضمین کند. کشورهای مطرح در حوزه صنعت پتروشیمی همچون آمریکا، چین، آلمان و کره‌جنوبی که بزرگ‌ترین تولیدکنندگان محصولات پتروشیمی در جهان هستند، عمده محصولات پتروشیمی تولید شده را در صنایع داخلی مصرف کرده و حتی برخی از محصولات پتروشیمی مورد نیاز را از طریق واردات تأمین می‌کنند. در واقع صنعت پتروشیمی در اقتصادهای بزرگ جهان، هیچ‌گاه یک صنعت ارزآور نبوده است. این صنعت به مثابه محرک صنایع پایین‌دستی بوده و در خدمت توسعه صنعتی کشورها است و به‌عنوان ابزاری برای پیاده‌سازی سیاست صنعتی در نظر گرفته‌می‌شود.

بنابراین توسعه تهاجمی صنعت پتروشیمی و تولید همه محصولات در حجم بالا، راهبرد درستی نیست و توسعه این صنعت باید مبتنی بر سیاست صنعتی و مطالعات بازار باشد؛ در صورتی که سیاست صنعتی مناسبی طراحی شود، تولید محصولات پتروشیمیایی حتی با نرخ بازگشت سرمایه پایین نیز توجیه اقتصادی پیدا می‌کند.

در این راستا صنعت پتروشیمی به‌عنوان تأمین کننده اصلی مواد اولیه برای صنایع پایین‌دستی در نظر گرفته شده‌است و متناسب با برنامه‌ریزی و تعیین تقاضای صنایع مورد نظر، برای توسعه صنعت پتروشیمی نیز برنامه‌ریزی می‌شود. لذا سبد خوراک، برنامه توسعه، سرمایه‌گذاری و تعریف طرح‌های جدید صنعت پتروشیمی به‌گونه‌ای تنظیم می‌شود تا مواد اولیه صنایع پایین‌دستی به‌صورت پایدار تأمین گردد.

کشور کره‌جنوبی، یک نمونه موفق در حوزه به‌کارگیری سیاست صنعتی است. سیاست صنعتی کره‌جنوبی در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ به‌عنوان ابزاری کلیدی برای بهبود وضعیت صنعت و شرایط کسب‌وکارهای داخلی تدوین شد. دولت کره‌جنوبی با اتخاذ سیاست‌های توسعه‌محور، تلاش کرد تا از یک اقتصاد مبتنی بر کشاورزی به یک اقتصاد صنعتی و پیشرفته تبدیل شود. این سیاست‌ها به‌طور عمده بر بهبود زیرساخت‌ها، حمایت از صنایع داخلی و تشویق به نوآوری تمرکز داشتند.

دولت با ارائه تسهیلات مالی، معافیت‌های مالیاتی و حمایت از شرکت‌های نوپا و کوچک، سعی داشت که رشد صنایع را تسریع کند. این اقدامات به شرکت‌های داخلی کمک کرد تا در یک محیط رقابتی بهتر عمل کنند و به‌تدریج توانایی‌های خود را در عرصه بین‌المللی افزایش دهند.

در ادامه این سیاست‌ها، صنعت پتروشیمی به‌عنوان یکی از ابزارهای سیاست صنعتی مورد استفاده قرار گرفت. کره‌جنوبی با توجه به نیاز روبه‌رشد خود به محصولات پتروشیمیایی در راستای تأمین مواد اولیه صنایع مختلف و افزایش تقاضا برای این محصولات در بازارهای داخلی و خارجی، به‌طور فعالانه به توسعه این صنعت پرداخت. دولت با ایجاد زیرساخت‌های مناسب و تشویق سرمایه‌گذاری در این بخش، شرکت‌های پتروشیمی را به‌سمت افزایش تولید و نوآوری در فرآیندهای تولید هدایت کرد.

صنعت پتروشیمی در کره‌جنوبی نه‌تنها به‌عنوان یک منبع اصلی تولید مواد اولیه برای سایر صنایع عمل می‌کند، بلکه خود این صنعت نیز یکی از محرک‌های رشد اقتصادی است. محصولات پتروشیمیایی همچون پلاستیک‌ها، الیاف مصنوعی و مواد شیمیایی به‌عنوان ورودی‌های اصلی در تولید کالاهای مصرفی و صنعتی مورد استفاده قرار می‌گیرند. این امر باعث شده که تقاضا برای این محصولات در بازار داخلی و جهانی افزایش یابد و به توسعه تجارت خارجی کره‌جنوبی کمک کند. از طریق سیاست‌های هدفمند دولت و سرمایه‌گذاری در این بخش، کره‌جنوبی توانست صنعت پتروشیمی را به یکی از ستون‌های اصلی اقتصاد خود تبدیل کند.

متناسب با تعاریف و تجارب کشورهایی که سیاست صنعتی را اتخاذ و اجرا کرده‌اند، باید گفت که صنعت پتروشیمی، به‌عنوان یکی از ابزارهای سیاست صنعتی، می‌تواند با تأمین مواد اولیه صنایع مشخص، موجب بهبود فضای کسب و کار و توسعه صنعتی باشد. در صورتی که سیاست صنعتی مشخصی در کشوری حاکم شود، نقشه راه توسعه صنعت پتروشیمی مشخص خواهد شد و این صنعت در هماهنگی با صنایع پایین‌دستی رشد خواهد کرد.

در واقع این سیاست صنعتی است که مشخص می‌کند سرمایه‌گذاری در صنعت پتروشیمی به‌سمت تولید چه محصول و توسعه زنجیره ارزش کدام یک از محصولات پایه پتروشیمی متمایل شود و چه پروژه‌هایی در کشور مطرح گردند. در این صورت، صنعت پتروشیمی می‌تواند علاوه بر تأمین نیاز داخلی و ایفای نقش محرک صنایع پایین‌دستی، محصولات مازاد خود را صادر کرده و نقش مهمی در بازارهای بین‌المللی ایفا کند.